پایگاه دانش

برخی نکات مهم در زراعت گیاهان دارویی

اهمیت گیاهان دارویی

طی سالیان متمادی داروهای طبیعی خصوصا گیاهان دارویی اساس و حتی در برخی موارد تنها طریق درمان محسوب می شدند و در عین حال مواد اولیه موجود در آن­ها در صنعت دارو سازی مورد استفاده قرار  می گرفت.

با گذشت زمان برتعداد گیاهان دارویی شناخته شده افزوده شده و زمینه­ های کاربردی آن­ها نیز گسترده تر شده است. کشف گیاهان جدید از بین نمونه­ های آورده شده از سرزمین­ های دور، کاربردهای جدید گیاهان به عنوان داروهای کمکی در درمان­ برخی بیماری ها، پی بردن به ارزش درمانی گیاهان و بالاخره کشف مواد جدیدی نظیر ویتامین­ها، هورمون­ها، مواد ضد میکروبی، ضد ویروسی، ضد توموری در میان گیاهان شناخته شده یا گیاهانی که به تازگی کشف شده بودند­، در پیشرفت طب گیاهی کمک شایانی کرد.‌

بالاخره در دوره جدید صنایع داروسازی، پزشکان و گروه ­های تحقیقاتی بسیاری از کشور­ها بار دیگر توجه خود را به منابع طبیعی و گیاهان دارویی معطوف داشته ­اند، به طوری که امروزه شاهد احداث مزارع وسیع آزمایشی و تولیدی هستیم. کشت گیاهان دارویی در حال حاضر شاخه مهمی از کشاوزی و منبع اصلی استخراج و تولید مواد اولیه ساخت دارو­های موجود به شمار می­ رود.

گیاهان دارویی

گیاهانی هستند که بخشی یا تمام اندام­ های آن شامل گل، میوه، بذر، ساقه، برگ و ریشه دارای خواص دارویی می­ باشد و کاشت، داشت و برداشت این گیاهان به منظور استفاده از ماده موثره آن­ ها انجام  می شود

تفاوت گیاهان دارویی و داروهای گیاهی

نکته بسیار مهمی که در طول سالیان تحقیق و تحصیل حاصل شده و حایز اهمیت است توجه به تفاوت گیاهان دارویی و داروهای گیاهی است.

در این شکی نیست که گیاهان دارویی به عنوان منبع تهیه داروهای گیاهی مورد استفاده قرار می ­گیرند ولی این دو مقوله با دو دیدگاه متفاوت مطرح می­ شود. هنگامی که بحث از گیاهان دارویی است، دانشمندان علوم گیاهی و کشاورزی در مورد آن اظهار نظر می ­نمایند. نکاتی همچون کاشت، داشت، برداشت و آفت ­زدایی  از جمله مواردی هستند که به آن پرداخته شده می شود. ولی هنگامی که درباره داروهای گیاهی بحث می­شود، نکاتی همچون مکانیزم اثر درمانی، مضرات دارو، ایندکس درمانی، سمیت دارو، عوارض جانبی که روی ارگان­ ها و قسمت­ های مختلف بدن می ­گذارند، تداخلات دارویی و درمانی و غذایی از جمله مواردی هستند که مورد توجه قرار می ­گیرند. در مباحث علمی ، زمینه مطالعاتی و تحقیقاتی هر یک از این دو متفاوت است. همان گونه که معمولا یک متخصص علوم پزشکی درباره علوم کشاورزی اظهار نظر کارشناسی نمی کند، متخصص علوم کشاورزی و گیاهی نیز شناخت کاملی از بدن انسان مانند ندارد و در این گونه موارد سخن کارشناسی نمی گوید. این دو گروه از متخصصین با ورود به بحث تخصصی خود و با همکاری یکدیگر به بهبود سلامت انسان ها کمک می کنند.

کشت گیاهان دارویی

نیاز صنعت داروسازی به مواد موثره گیاهان به حدی زیاد است که امکان تامین آن از طبیعت غیر ممکن است. بنابراین بسیاری از گیاهان باید درمزارع بزرگ کشت شوند. عوامل اساسی که باید درنظر گرفته شود تا گیاه کیفیت و میزان مواد موثره خود را حفظ کند عبارتند از: انتخاب بهترین گونه وحتی بهترین واریته آن،  انتخاب بذر و قلمه مناسب، انتخاب ماشین آلات زراعی مناسب و به کار بردن روش های درست خشک کردن این گیاهان.

 

نیازهای طبیعی  گیاهان دارویی 

  • خاک، آب و هوا: باید مقدار حرارت، نور و آب مورد نیاز گیاه در نظر گرفته شود.

تغذیه:  مقدار صحیح مواد غذایی (ازت، فسفر، پتاس، کلسیم) و میکروالمان و الیگوالمان مورد نیاز ازقبیل (روی، مس، بر وغیره)

آماده کردن زمین و بذر پاشی: آماده کردن بستر کاشت قبل از بذر پاشی و تناوب مناسب کشت بر اساس تکنیک­ های کشاورزی 

مراقبت ­های زمان داشت: وجین و مبارزه با علف­ های هرز ، افزودن کودهای حیوانی یا شیمیایی، جابجا کردن گیاهان آسیب دیده و ناقص.

برداشت: مشخص کردن زمان بهینه برداشت، دقت در مراحل جمع­ آوری، خشک کردن سریع و تهیه دارو

 

 تکثیر گیاهان دارویی

گیاهان دارویی از طریق جنسی یا غیر جنسی تکثیر می ­شوند. کشت این گیاهان به مقدار زیاد اقتصادی ­ترین روش است و باید بذرهای مناسب از انواع انتخاب شده (به دلیل بازده بالا و میانگین بالای مواد موثره آن­ها) کشت شوند. بذرها باید به طور خطی کاشته شوند و گاهی میان­چین شده در فواصل بیشتری دوباره کاشته شوند. تمام کشت باید براساس اصول جاری کشاورزی وجین، آبیاری و کوددهی شود.

این گیاهان اغلب از طریق غیر جنسی یعنی قلمه ریزوم و پاجوش (مانند نعناع، توت ­فرنگی) تکثیر می ­شوند. گیاهانی مانند مَرغ وسوسن­بری از طریق تقسیم ریشه، قلمه وپاجوش تکثیر می ­شوند و بالاخره گیاهانی نظیر ختمی، زنجبیل شامی توسط جوانه­ های نابجای ریشه و برخی دیگر مانند سیر به کمک پیاز گیاه تکثیر می­ گردند.

درمبارزه با گیاهان هرز، بیماری­ ها و انگل ­ها باید تا حداکثر امکان از به کاربردن مواد شیمیایی خودداری کرد، چرا که باقی­مانده این مواد ممکن است برای بدن زیان آور باشد.

 

برداشت، آماده­ سازی، خشک کردن و نگهداری گیاهان دارویی:

برداشت: چیدن (بریدن یا شکستن) قسمتی از گیاه (که بهتر است به کمک چاقوی تیز انجام شود و  اگر آن قسمت چوبی است، این کار به کمک یک قیچی باغبانی انجام شود). در  قسمت جدا شده پاره ­ای تبدیلات بیولوژیکی می ­شود و در نتیجه یاخته ­های گیاهی شروع به ضعیف شدن می ­کنند.

جداشدن قسمت هوایی از ریشه قبل از هر چیز موجب قطع جریان مواد غذایی و تعرقی  می ­شود و جریان آبی که مواد غذایی در آن محلول است و به سمت بالا می­رود، متوقف می شود. در صورتی که گیاه فورا به صورت ورقه­ های نازک در معرض هوا پهن نشود، خطر گرم شدن آن می ­رود، زیرا آنزیم­ هایی که در گیاه وجود دارند، و قبلا مواد محرکه را تشکیل می­داده ­اند، شروع به تجزیه شدن می­کنند. فعل و انفعالات تخریبی در گیاه جانشین اعمال اصلی سنتز آلی می ­شود و مواد تولید شده از نظر شیمیایی دچار  تغییراتی می ­شوند. این تبدیلات به وسیله عواملی مانند (بو در پیاز، سیر، سنبل­الطیب) تظاهر می ­کند.از سوی دیگر، خشک کردن به روش نامناسب مقدار مواد تخریب شده را که ارزش درمانی ندارند، بالا می­ برد و در نتیجه گیاه کیفیت خود را از دست می ­دهد.

آماده سازی:  مواد اولیه موجود در گیاهان باید به تناسب طبیعت خاص آن گیاه و کاربرد درمانی آن­ ، با انجام یک رشته اعمال شیمیایی یا مکانیکی عمل آورده شوند. روش­ های آماده کردن گیاه پس از جمع­ آوری و در هنگام آماده کردن آن بر اساس دستورالعمل های دقیق مشخص شده­ اند. این دستورالعمل ها بر اثر تجربیات طولانی و اندازه ­گیری­ های مقدار مواد موثره گیاهان به دست آمده­ اند. در این دستورات مواردی مانند روش های برداشت یا جمع ­آوری، خشک کردن، پوست کندن، خرد کردن، حذف برخی قسمت­ ها، آسیا کردن، الک کردن، کوبیدن، بودادن ( روی آتش گذاشتن ) و  روش های  تخمیر را می توان یافت. هرکدام ازین اعمال برای حفظ و ثبات نگاه داشتن مواد موثره موجود در نوعی گیاه است.

خشک کردن: خشک کردن گیاهان دارویی مانند دیگر گیاهان مفید (از قبیل ادویه­ جات و گیاهانی که مصارف صنعتی دارند) باید به وسیله تولید­کننده یا جمع­ کننده آن­ ها انجام شود. زمان جمع ­آوری گیاه در طبیعت یا در مزرعه با توجه به وجود حداکثر ماده موثره در گیاه در طول رشد آن انتخاب می ­شود. معمولا گیاه جمع ­آوری شده باید هر­چه سریع­تر خشک شود تا از آسیب دیدگی آن در هنگام پژمردگی جلوگیری شود. در اکثر موارد، از روش خشک کردن گیاه زیر نور مستقیم خورشید استفاده نمی ­شود، چرا که نور خورشید مواد اولیه را از بین می ­برد و گیاه به سرعت زرد و قهوه ­ای می­ شود.دربرخی موارد توصیه می ­شود قبل از این که  گیاه به محلی سرپوشیده منتقل شود که دارای جریان هوا باشد و یک هواکش نیز داشته باشد، مدت کوتاهی در نور آفتاب قرار بگیرد.

خشک کردن گیاه به معنای گرفتن تدریجی رطوبت آن است.اغلب قبل از خشک کردن برای زدودن گرد و خاک و آشغال چسبیده به آن لازم است گیاه به مدت کوتاهی در جریان آب شسته شود.در کارخانه­ های صنعتی از خشک ­کن ­هایی استفاده می­شود که حرارت ­سنج و رطوبت ­سنج قابل تنظیم و سیستم جریان هوا داشته­ باشند. برای خشکانیدن گیاه، قرار دادن آن روی منبع حرارت مناسب نیست و بهتر است که از خشک­ کن برقی مجهز به ترموستات استفاده شود.

خشک کردن گیاهان روی زمین روش مناسبی نیست و زیر آن­ ها نباید روزنامه پهن نمود، بلکه باید از کاغذ سفید و کاملا تمیز استفاده نمود.

نگهداری:پس از خشک کردن گیاهان باید به انبار کردن آن­ ها توجه کافی مبذول کرد. این کار بستگی به نوع مواد موثره موجود درگیاه دارد. همه داروها باید به صورت خشک و در تاریکی و در ظروف در بسته یا در جعبه­ های مقوایی یا بسته ­های کاغذی به صورت موقت نگهداری شوند. در صورتی که مقدار آن­ها زیاد باشد، از کیسه های کتانی که دور از نور ورطوبت قرار داشته باشد، استفاده می شود. معمولا توصیه می شود که از مواد پلاستیکی در بسته بندی استفاده نشود. در انبار­های بزرگ معمولا گیاهان در کیسه­ های کاغذی یا کنفی، در صندوقچه ­های چوبی که با ورقه­ های کاغذ سولفوریزه پوشیده شده اند­ یا درون  جعبه ­های فلزی( بر حسب نوع دارو)  نگاه­داری می ­شوند.

برخی از این داروها در برابر رطوبت هوا بسیار حساس هستند و به همین دلیل هم باید منحصرا در ظروف شیشه ­ای قهوه ­ای رنگ و با درپوش های محتوی سنگ سمباده نگهداری شوند.

 

منابع:

کتاب گیاهان دارویی. ژان ولاگ و ژیری استودولا. ترجمه ساعد زمان

کتاب گیاه­شناسی دارویی. دکتر محمد آزادبخت و دکتر مسعود آزادبخت

کتاب تولید و آماده­سازی گیاهان دارویی. جلیل تاجیک و سعیده السادات کرمانی پور بقایی

لطفا دانش و تجربه خود در این مورد را به اشتراک بگذارید

برای افزودن تصویر می توانید تصویر خود را به داخل ویرایشگر بکشید.

فایل با فرمت های ( 'gif','jpg','png', 'jpeg', 'pdf', 'mp4', 'mkv' ) قابل آپلود می باشد.
فایل های پیوست:

نظر
آخرین نظر