پایگاه دانش

هرس فرم دهی

 

هرس یکی از عملیات ­های مهم و ضروری در پرورش و نگهداری درختان مثمر و غیرمثمر به شمار می رود. در واقع هرس علم و هنر قطع کامل یا جزئی اندام­ های رویشی و زایشی گیاهان در جهت حفظ اسکلت ساختاری و افزایش کیفیت و کمیت محصولات می باشد. اگر این عمل به صورت اصولی انجام نشود موجب تضعیف گیاه و کاهش راندمان محصولات شده و درختان میوه در زمان کوتاه ­تری به مرحله پیری خواهند رسید.

مزایای هرس چیست؟

حفظ اندازه مناسب درخت و جلوگیری از رشد وحشی و جنگلی درختان میوه

قطع شاخه های اضافه، بیمار، خشک شده

حذف شاخه های مرکزی درخت و ورود بیشتر نور خورشید به درون آن و در نتیجه افزایش کیفیت محصول، کاهش بیماری، کاهش آفات

افزایش گلدهی و میوه­دهی با انجام اصولی هرس باردهی

تبدیل درختان مسن به درختان جوان با استفاده از هرس جوان­سازی

متعادل­سازی بین بخش­های رویشی و زایشی

جلوگیری از سال آوری در برخی از درختان

ایجاد شکل مناسب و زیبا به درختان و درختچه های زینتی

هرس چگونه طبقه­بندی می شود؟

عملیات هرس از نظر زمان، شدت و هدف مورد نظر طبقه­بندی می شود. هرس بر اساس زمان به دو دسته زمستانه و تابستانه تقسیم می شود. براساس نوع درخت و الگوی رویشی و زایشی هرس با شدت­های مختلف یعنی به صورت ضعیف، متوسط و شدید بر روی درخت اعمال خواهد شد. به طور کلی هرس با هدف فرم دهی و باردهی بر روی درختان انجام می گیرد. با انجام هرس فرم دهی درختان به سه شکل پاکوتاه، پابلند و نیمه پابلند تبدیل می شوند. به دلیل تفاوت رشد رویشی و زایشی در درختان، تاج آن­ها به صورت­های مختلف هرمی، شلجمی، جامی، پاچراغی، کوردون، دوشاخه شکل­دهی می شود. هرس باردهی به مجموعه عملیاتی گفته می شود که درخت را به میوه­دهی وادار می کند. خم کردن شاخه، برداشتن پوست درخت دارای میوه، زخمی کردن پوسته تنه، هرس برگ، هرس گل، هرس میوه، از جمله اعمالی است که در هرس باردهی انجام می گیرد.

هرس فرم دهی در درختان چگونه انجام می شود؟

هدف از هرس فرم دهی تربیت و شکل­دهی درختی با اسکلت خوب و قوی و داشتن شاخه های بارده و تاجی مناسب جهت دریافت مناسب نور خورشید می باشد. هرس فرم دهی از سال اول کاشت با توجه به نوع درخت و هدف از کاشت، آغاز شده و تا زمانی که فرم دلخواه ایجاد شود، ادامه پیدا می کند. در سال اول برای ایجاد شاخه های فرعی و ایجاد ساختار اولیه، عملیات سربرداری انجام می شود. در واقع با حذف غالبیت انتهایی و جوانه انتهایی، جوانه های جانبی تحریک شده و شاخه های جدید تولید می­کنند. البته محل  سربرداری با توجه به ارتفاع درخت تعیین می شود. در هرس فرم دهی پاکوتاه از 50 تا 60 سانتیمتری، نیمه پاکوتاه 70 تا 80 سانتیمتری، پا بلند 100 تا 120 سانتیمتری سربرداری انجام می شود و با رشد شاخه های جدید اسکلت درخت به مرور شکل می گیرد. بعد از رشد شاخه های جدید با توجه به نوع فرم­های مختلف، شاخه های مناسب انتخاب شده و مابقی شاخه های حذف می شوند.

تاج درخت را می­توان به دو شکل گرد و پهن تربیت نمود. فرم گرد اشکال مختلفی داشته که از رایج­ترین آن­ها می­توان به هرمی، شلجمی، جامی و پاچراغی اشاره نمود. کوردون، بادبزنی، پالمت و اسپالیه نیز از انواع مختلف فرم پهن می باشد.

فرم جامی: این فرم در درختان هسته­دار و دانه­دار بسیار رایج بوده و به دلیل مرکز توخالی نفوذ نور آفتاب و تهویه به راحتی انجام می گیرد. برای تشکیل این فرم بعد از سربرداری بر روی نهال در زمستان سال اول از میان شاخه های تشکیل شده، یک شاخه به عنوان مرکز درخت تعیین شده و بعد از انتخاب شاخه های تشکیل دهنده اسکلت، به صورت مورب به فاصله کوتاهی از شاخه های دیگر قطع می شود. در این نوع هرس شاخه هایی که با تنه اصلی زاویه­ی کمی داشته یا خیلی به یکدیگر نزدیک هستند به طو کامل حذف می شوند و به طور کلی 3 تا 4 شاخه اصلی قوی در جهات مختلف بر روی تنه اصلی باقی می­ماند و  در نهایت حدود یک سوم شاخه ها را بر روی درخت گذاشته و مابقی حذف می شود. در زمستان سال دوم و با رشد رویشی در گیاه و ایجاد شاخه های فرعی بر روی اسکلت اصلی درخت، کشاورز باید دو تا سه شاخه فرعی متناسب با فرم جامی را نگه داشته و شاخه های مزاحم را حذف کند. دو سوم این شاخه ها نیز حذف می شود. در سال بعدی نیز این کار تکرار می شود و در نهایت در اکثر موارد بعد از سه سال، شکل جامی دلخواه تشکیل خواهد شد. (شکل 1)

شکل 1: مراحل انجام هرس جامی

فرم هرمی: در فرم هرمی تنه اصلی حذف نشده و شاخه های اصلی در طول بیشتری از تنه قرار می گیرند. در واقع در این فرم، شاخه اصلی باید به صورت مستقیم هدایت شود و شاخه های اصلی با زاویه باز و با فاصله مناسب از یکدیگر بر روی تنه اصلی نگه داشته شود. در واقع جوانه انتهایی شاخه اصلی بر مابقی شاخه ها تسلط داشته و اجازه رشد بیش از حد به آن­ها نمی­دهد. در واقع این فرم برای درختان غیرمثمر مثل کاج، چنار و تبریزی مناسب است. در سال اول مانند روش­های دیگر نهال جوان سربرداری می شود. در بهار سال اول محور اصلی انتخاب شده و در ارتفاع 5/1 متری به صورت اریب از بالای یک جوانه قوی، قطع می شود. شاخه های با زاویه­ی خیلی بسته و نزدیک به هم حذف شده و مابقی شاخه ها (محوری) در صورت طویل بودن، حدود 50 درصد از آن­ها حذف می شود. در تابستان سال اول شاخه های کوچکی که جزو شاخه های محوری نبوده باید به طور کامل حذف شوند. شاخه های قوی محوری نیز اگر بیش از اندازه رشد کرده­اند حدود دو سوم آن­ها حذف می شود. جوانه­ی شاخه اصلی یا لیدر حذف نمی شود. در بهار سال دوم و سوم نیز اعمال سال اول تکرار می شود. اگر شاخه ای رو به بالا رشد کرده و از حالت افقی خارج شده، باید از قسمتی که تغییر جهت داده، قطع شود. حذف قسمت­های بیمار و خشک شده نیز در هر سال انجام می شود. (شکل 2)

شکل 2: فرم هرمی در درختان

 

فرم شلجمی: در این روش شاخه ای به طور مدام به صورت لیدر باقی نمانده و شاخه­ی دیگری جایگزین شاخه لیدر خواهد شد. در واقع اگر شاخه ای از شاخه­ی لیدر بزرگتر و بر آن مسلط شد، شاخه لیدر قبلی از انتها قطع شده و نقش لیدر به شاخه بعدی انتقال داده می شود. در این روش شاخه ها در تمام جوانب رشد کرده و درخت حاصل در برابر فشارهای مکانیکی تحمل بالایی دارد. سربرداری در سال اول در فاصله حدودا 180 سانتیمتری از سطح زمین انجام شده و اجازه رشد به دیگر جوانه ها داده خواهد شد. در زمستان سال بعد 3 تا 5 شاخه فرعی با زاویه های مناسب با شاخه لیدر را در جهت های مختلف نگه داشته و مابقی شاخه ها حذف می شوند. طول شاخه های باقیمانده نباید بیشتر از 30 سانتمیتر باشد. در سال بعد اگر شاخه ای قوی­تر از لیدر وجود داشت آن را حفظ کرده و لیدر قبلی را حذف می­کنیم و شاخه های رشد کرده بر روی شاخه های فرعی را با رعایت اسکلت اصلی سرزنی انجام شده و حدودا 2 تا 3 شاخه را حفظ می­کنیم. (شکل 3)

شکل 3: مراحل انجام هرس شلجمی

فرم پاچراغی: این فرم در درختان انگور کاربرد فراوانی دارد. برای تربیت درخت انگور یا مو باید بوته های مو 50 تا 150 سانتیمتر تنه و حداکثر 3 تا 5 بازو بر روی تنه اصلی قرار گیرد. این فرم نیازمند قیم موقت می باشد. شاخه های بارده بر روی بازوهای اصلی قرار می گیرند. این فرم در طی تقریبا 3 تا 4 سال ایجاد می شود. در واقع در سال اول از شاخه های موجود شاخه­ی قوی­تر را انتخاب کرده و از بالای جوانه دوم هرس می­کنیم و شاخه های ضعیف را حذف می­کنیم. در سال بعدی از بین شاخه های رشد کرده شاخه­ی قوی­تر را به عنوان تنه انتخاب کرده و دو شاخه را به عنوان بازو انتخاب می­کنیم. برای استحکام بیشتر از قیم استفاده می شود. در سال بعدی نیز دو بازوی دیگر از بین شاخه های قوی­تر انتخاب می­کنیم و به این ترتیب درخت انگور به فرم پاچراغی تربیت می شود. شاخه های بارده بر روی بازوها تشکیل می شوند. در این فرم طول بازوها کوتاه­تر از فرم کوردون می باشد. (شکل 4)

شکل 4: مراحل انجام هرس پاچراغی

هرس فرم پهن باید در مناطقی که تابش آفتاب و شدت روشنایی کمتری دارد، بر روی درختان اجرا شود. در واقع در این نوع هرس شاخه های اصلی و فرعی درجه یک و شاخه های میوه­دهنده در یک سطح و در جهت شمالی جنوبی قرار می گیرند. به دلیل شکل تقریبا دو بُعدی این نوع هرس، می­توان در فضای محدود، از فضا به نحو موثری استفاده کرده و درختان را پرورش داد. استفاده از قیم به دلیل رشد یک طرفه درختان در این روش الزامی است. در این نوع از هرس شاخه های میوه­دهنده کوتاه بوده و فاصله های تقریبا یکسانی دارند و عموما اسکلت عمومی درخت از یک تا سه شاخه تشکیل می شود.

فرم کوردون: این فرم به سه دسته عمودی سه شاخه، عمودی دو شاخه، افقی یک شاخه تقسیم­بندی می شود. این فرم برای درختانی که میوه ها بر روی میخچه ظاهر می شوند، کاربرد دارد. برای جلوگیری از شکستن و خم شدن از سال اول در این فرم به سیم و قیم نیاز داشته و سیم­ها به فاصله 60 سانتیمتر و سه ردیف بر روی قیم متصل می شوند. در هر سه دسته از این فرم باید شاخه­ی اصلی را در سال اول تا دوم بر روی درخت مشخص کرده و به عنوان لیدر از آن­ها استفاده شود. و شاخه های فرعی تشکیل شده بر روی آن را تا 10 سانتیمتری نگه داشته و از بالای جوانه به صورت مورب قطع شود. در سال بعد به محض چوبی شدن ته شاخه فرعی آن را از بالای سه برگ قطع می شود و شاخه های ثانویه تشکیل شده بر روی آن­ها را از یک برگ حذف می شود. در سال سوم فرم درخت تشکیل شده و میخچه های حاوی جوانه زایشی بر روی شاخه های فرعی تشکیل شده است (شکل 5 و 6 ). البته در شکل کوردون افقی یک شاخه از سال اول باید وقتی نهال دارای انعطاف است با زاویه 45 درجه آن را خم کرده و به قیم متصل کرد. این فرم­ها در درختان سیب و مو کاربرد دارد. (شکل 7)

شکل 5: کوردون عمودی دو شاخه

شکل 6: کوردون عمودی سه شاخه

شکل 7: کوردون یک طرفه افقی

فرم اسپالیه: در این مدل از هرس، تنه درخت به صورت عمودی رشد کرده و شاخه های اصلی در دو یا سه ردیف به صورت قرینه در دو طرف تنه قرار دارند. در این روش نیز استفاده از قیم و سیم فلزی الزامی است. در این فرم به جای آنکه شاخه میوه دهنده بر روی شاخه های اصلی واقع شوند، سعی می شود که بر روی شاخه های فرعی تشکیل شوند. برای ایجاد این فرم در سال اول فاصله 60 تا 70 سانتیمتری از سطح زمین و 5 تا 7 سانتیمتری از سیم ردیف اول سرزنی می شود. بعد از رشد رویشی دو شاخه به عنوان شاخه های اصلی را انتخاب کرده و با زاویه 45 درجه به وسیله یک قیم به سیم­ها متصل می­کنیم و یک شاخه نیز به عنوان تنه اصلی یا لیدر (بین دو شاخه قبلی) به قیم متصل می­کنیم. در سال بعد دو شاخه تقریبا به صورت افقی رشد کرده و حدودا یک سوم از آن را حذف می­کنیم و شاخه لیدر نیز سرزنی می شود. با سرزنی لیدر شاخه های فرعی اجازه رشد پیدا کرده و دو شاخه مناسب را انتخاب کرده و مانند سال قبل با زاویه 45 درجه به قیم وصل می­کنیم و شاخه های ثانویه را با طول 20 سانتیمتر نگه داشته و مابقی را حذف می­کنیم. در سال بعد 4 شاخه به صورت افقی و یک شاخه به عنوان لیدر و میخچه های میوه­دهنده بر روی آن­ها بر روی درخت ایجاد شده است. (شکل 8)

 

شکل 8: فرم اسپایله در درختان

فرم پالمت: مشابه روش اسپالیه بوده و تمام کارهای انجام شده در روش قبلی در این روش نیز انجام می شود و تنها تفاوت در زاویه شاخه های فرعی می باشد. در این روش شاخه ها با زاویه 45 درجه بر روی درخت تربیت می شوند. (شکل 9)

شکل 9: هرس پالمت در درختان

فرم بادبزنی: در این روش نیز استفاده از قیم و سیم متداول بوده و در مناطق سردسیر برای استفاده موثرتر از نور خورشید و حفاظت در برابر یخبندان­های بهاره این روش کاربرد دارد. در این روش تنه درخت از سیم طبقه اول یعنی 45 سانتیمتر بالاتر از سطح زمین قطع شده و دو شاخه اجازه رشد پیدا می­کنند. این شاخه ها با زاویه 45 درجه تربیت می شوند. و بر روی هر شاخه یک شاخه از زیر و دو شاخه از بالای شاخه فرعی اجازه رشد پیدا می کند و مابقی حذف می شوند. این روند در سال­های بعد نیز تکرار می شود و به مرور درخت به شکل بادبزن، تغییر شکل می­دهد.

منابع:

مقصودی، شهرام، هرس گیاهان و درختان به زبان ساده (همراه با اطلس رنگی)، آقای کتاب، 1395

حسنی­زاده، حسن، هرس بهره­وری درختان میوه، حامی، 1393

طاهرخانی، آناهیتا، هرس درختان میوه، تحقیقات آموزش کشاورزی، 1394

 

 

 

 

 

 

لطفا دانش و تجربه خود در این مورد را به اشتراک بگذارید

برای افزودن تصویر می توانید تصویر خود را به داخل ویرایشگر بکشید.

فایل با فرمت های ( 'gif','jpg','png', 'jpeg', 'pdf', 'mp4', 'mkv' ) قابل آپلود می باشد.
فایل های پیوست:

نظر
آخرین نظر
0

پاسخ آخر :      ...

1 ماه پیش  -  0 پاسخ
0

پاسخ آخر :     مقدمه ب...

1 ماه پیش  -  0 پاسخ
0

پاسخ آخر :     مقدمه ه...

1 ماه پیش  -  0 پاسخ