پایگاه دانش

مزایا و معایب کودهای شیمیایی

 

تولید کنندگان همواره به دنبال راهی سریع و آسان برای افزایش عملکرد محصولات خود می ­باشند، در واقع از زمان­های گذشته با انتخاب گیاهان پرمحصول و بذرگیری از آن­ها و انتقال صفت ­های مطلوب به نسل بعدی، قدم در این راه گذاشته ­اند. امروزه نیز محققان در زمینه کشاورزی توانسته­ اند با استفاده از دانش و تکنولوژی تا حد زیادی، بازده محصولات را افزایش داده و به نیاز روزافزون جمعیت به مواد اولیه غذایی، پاسخ بدهند. البته هنوز راه های زیادی برای این امر وجود داشته و دانشمندان همچنان در حال تحقیق و پژوهش می  باشند. یکی از راه های موثر در این امر، استفاده از کود می  باشد. در واقع به هر ماده­ای که به محیط کشت اضافه شده و گیاه با استفاده از آن، بازده رشدی خود را افزایش داده و نسبت به مرحله رشدی قبل خود، دچار تغییر و تحول مثبت شده باشد، کود گفته می  شود.

استفاده از کودها در ابتدای امر، بسیار مورد استقبال قرار گرفت و در مقیاس وسیع در زمین­های کشاورزی استفاده می ­شده، ولی به مرور زمان، اثرات منفی خود را بر روی محیط زیست و موجودات زنده نمایان کرده و مشکلات زیادی را به وجود آورد. در واقع هر محصولی مزایا و معایب خاص خود را داشته و اگر به صورت اصولی و بهینه مصرف نشود، باعث بروز آسیب خواهد شد. در ادامه به بررسی مزایا و معایب کودهای شیمیایی می ­پردازیم.

مزایای کودهای شیمیایی:

1- سرعت اثربخشی: به طور کلی کودهای شیمیایی به منظور تسریع در رشد گیاهان تولید می  شود و اگر به اندازه مناسب استفاده شود موجب بهبود عملکرد گیاه شده و آلودگی زیادی برای محیط به وجود نمی ­آورد. کودهای شیمیایی نسبت به کودهای آلی (زیستی، حیوانی)، مواد مورد نیاز را با سرعت بیشتری در اختیار گیاه قرار داده و پس از مصرف، اثرات آن بر روی گیاه قابل مشاهده خواهد بود، اما کودهای آلی برای آزادسازی مواد مغذی خود به زمان بیشتری احتیاج داشته و همچنین نیازمند میکرواگانیسم­های موجود در خاک می  باشد. بنابراین با استفاده از کودهای شیمیایی، در مدت زمان کوتاهی تغییرات مطلوب را در گیاه مشاهده کرده و علایم کمبود با سرعت بیشتری از بین رفته و محصول­دهی گیاه سریع­تر خواهد بود.

2- قیمت مناسب: کودهای شیمیایی قیمت مناسب­تری نسبت به کودهای دیگر داشته و قابل نگهداری در مکان­های مختلف می  باشد و به علت تولید زیاد، همیشه در دسترس قرار دارد. این نوع از کودها دارای بسته­بندی بوده و اگر در جای خشک نگهداری شود برای مدت طولانی قابل استفاده می  باشد و همچنین کودهای شیمیایی نسبت به کودهای آلی حجم کمتری دارد.

3- ترکیبات استاندارد: یکی از مزیت­های مهم کودهای شیمیایی دقیق بودن درصد ترکیبات است. با توجه به اعداد داده شده بر روی بسته های کود، می توان با توجه به نیاز گیاه، هر مقداری که لازم باشد، در اختیار گیاه قرار بدهیم. در واقع اگر از کودهای آلی استفاده شود، میزان دقیق عناصر مشخص نبوده ولی در کودهای شیمیایی این مشکل برطرف شده است. اعداد بر روی بسته های کود به صورت درصد نوشته شده است و با یک تناسب ساده می  توان بررسی نمود که در 100 کیلوگرم کود چه مقدار عناصر ماکرو و میکرو وجود دارد.

4- کاربرد آسان: روش استفاده از کودهای شیمیایی بسیار آسان بوده و به شکل­های گرانول، پودر قابل حل در آب، مایع و قالب­های میزی و میخی وجود دارد. در واقع اشکال مختلف، برای گیاهان مختلف کاربرد داشته و براساس نیاز انتخاب می  شود. برای استفاده از این نوع از کودها، تنها باید مقدار آن توسط آزمایش تجزیه خاک یا گیاه، توسط مهندسین کشاورزی برآورد شده و سپس در مقیاس مناسب در اختیار گیاه قرار داده شود.

معایب کودهای شیمیایی:

1- از بین رفتن تعادل طبیعی عناصر خاک: گیاهان به طور طبیعی به وسیله ساختارهای خود، عناصر مورد نیاز (ماکرو و میکرو) را از محیط اطراف گرفته و به منظور رشد اندام­های خود استفاده می ­کند. این روند تقریبا کُند بوده و طی یک چرخه طبیعی عناصر گرفته شده توسط گیاه، دوباره به محیط اطراف مانند خاک و هوا، بازگشت داده می  شود، در واقع چرخه دارای تعادل بوده و هیچ ضرری برای محیط و گیاه ندارد. اما با استفاده از کودهای شیمیایی تعادل چرخه به هم خورده و نظم طبیعی بین گیاه و محیط از بین می ­رود. در واقع با استفاده از کودهای ازته، عملکرد افزایش یافته و به دلیل برداشت گیاهان از سطح مزرعه و عدم برگشت این عنصر به خاک، محیط خاکی از این عنصر خالی شده و خاک فقیر می  شود. به تدریج میکروارگانیسم­های موجود در خاک برای یافتن نیتروژن مورد نیاز خود، از مواد آلی موجود در خاک استفاده کرده و قسمت اعظم مواد آلی را تجزیه می ­کنند و در نتیجه خاک بدون مواد آلی خواهد شد. عدم حضور مواد آلی در خاک موجب کاهش نفوذپذیری آب و هوا، تخریب بافت خاک، کاهش حاصلخیزی خاک، کاهش ظرفیت نگهداری آب و عناصر غذایی خواهد شد. (شکل 1)

شکل: تفاوت خاک تغذیه شده با کود آلی و کود شیمیایی در گذر زمان

علاوه بر موارد گفته شده افزایش غلظت کودها همچنین موجب تغییر در pH خاک شده و محیط اسیدی می  شود و محیط زندگی میکروارگانیسم­های مفید را دچار تغییر می ­کند.

2- آلودگی منابع آب: کودهای شیمیایی قابلیت انحلال بالایی در آب داشته و به راحتی در آب حل می  شوند. در مواردی میزان مصرف کود بسیار بالا بوده و بعد از حل شدن در آب توسط ریشه گیاهان جذب نشده و به صورت روانآب جریان پیدا کرده یا به آب­های زیرزمینی نفوذ پیدا کند. به عنوان مثال کودهای ازته بعد از حل شدن در آب باعث ایجاد نیترات و نیتریت شده و این مواد با نفوذ در منابع آبی، باعث ایجاد سمیت می  شوند. (شکل 2) هر چقدر میزان تراکم مواد نیتروژن دار در منابع آبی بالا باشد، نشان دهنده مدیریت نادرست استفاده از کودهای شیمیایی بوده و باید از روش­های مناسب مانند بهره­گیری کود اوره همراه با پوشش گوگرد (شکل 3)، کوددهی به صورت مرحله­ای، استفاده از سولفات آمونیوم به جای اوره، استفاده همزمان از کودهای سبز و دامی  و ... استفاده نمود.  در واقع وجود نیترات در بدن انسان بسیار خطرناک بوده و باعث ایجاد نیتریت می  شود و این ماده هموگلوبین موجود در گلبول قرمز خون را تبدیل به متاگلوبین کرده و کارآیی حمل اکسیژن را از دست داده و عوارض جانبی زیادی برای انسان ایجاد می ­کند و در مقادیر بالا، منجر به مرگ خواهد شد.

شکل 2: نفوذ نیترات به آب­های زیرزمینی و خارج شدن از دسترس ریشه های گیاه

شکل 3: کوده اوره با پوشش گوگردی در مدت زمان بیشتری در خاک باقی مانده دچار آبشویی نشده و به مرور در دسترس گیاه قرار می ­گیرد.

3- وجود عناصر سمی  در کود: کودهای حاوی عناصر ماکرو در بین کودهای شیمیایی، بیشترین میزان مصرف را در گیاهان دارا بوده و توجه به ترکیبات موجود در ان­ها بسیار مهم است. در کشورهای در حال توسعه مانند ایران کمتر به این موضوع دقت شده و ممکن است تولید کود، با عناصر مضر برای سلامت انسان­ها، همراه باشد. البته مصرف بیش از اندازه این عناصر سمیت ایجاد می ­کند. عناصری مانند آرسنیک، جیوه، سرب، کروم، نیکل، از جمله عناصر موجود در برخی از کودها بوده که برای موجودات زنده بسیار خطرناک بوده و بر روی اعضای مختلف بدن اثرات جبران­ناپذیری خواهد گذاشت. این عناصر موجب از بین رفتن موجودات مفید خاک شده و در نتیجه بر روی اکوسیستم اثرات نامطلوبی بر جای خواهد گذاشت.

4- باقیمانده سموم در محصولات: امروزه سرطان یکی از معضلات اصلی در بین افراد جامعه بوده و در سال­های اخیر روند افزایشی پیدا کرده است. کارشناسان تغذیه وجود ترکیبات مضر در محصولات گیاهی را از عوامل اصلی در بروز این بیماری دانسته و به افراد جامعه مصرف محصولات طبیعی و ارگانیک را توصیه می ­کنند. در واقع استفاده غیراصولی و بیش از حد از منابع کودی، موجب جذب بیش از حد موادی مانند نیترات، آلومینیوم، کلسیم، بور، کلر، کادمیم، کروم و ... در گیاهان شده و انسان و دیگر موجودات با مصرف این محصولات دچار عوارض جانبی مانند سرطان، بیماری­های قلبی، آلزایمر، پوکی استخوان، سقط جنین، تولید نوزادان ناقص، ضعف سیستم ایمنی بدن، کاهش قدرت جنسی، نازایی، اختلال در کارکرد کلیه ها و ... خواهند شد. در واقع یکی از نشانه های وجود نیترات در میوه ها، اندازه غیرطبیعی و بزرگ میوه بوده و اغلب این میوه ها فاقد عطر و طعم مطلوبی می  باشند.

 

 

 

منابع:

 محمدی ترکاشوند، علی، حاصلخیزی خاک و تغذیه گیاه، عناصر غذایی پرمصرف، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، 1397

آ.آر.راجو، مترجم: دکتر بیژن کهراریان، کاربرد کودهای شیمیایی در کشاورزی پایدار، انتشارات مرز دانش، 1394

طباطبایی، سید جلال، اصول تغذیه معدنی گیاهان (مفاهیم نظری و عملی)، انتشارات دانشگاه تبریز، 1398

 

لطفا دانش و تجربه خود در این مورد را به اشتراک بگذارید

برای افزودن تصویر می توانید تصویر خود را به داخل ویرایشگر بکشید.

فایل با فرمت های ( 'gif','jpg','png', 'jpeg', 'pdf', 'mp4', 'mkv' ) قابل آپلود می باشد.
فایل های پیوست: