پایگاه دانش

هرس زمستانه ، هرس تابستانه و هرس باردهی

هرس چیست؟

هرس یکی از عملیات­ های مهم و ضروری در پرورش و نگهداری درختان مثمر و غیرمثمر به شمار می ­رود. در واقع هرس علم و هنر قطع کامل یا جزئی اندام­ های رویشی و زایشی گیاهان در جهت حفظ اسکلت ساختاری و افزایش کیفیت و کمیت محصولات می­ باشد. اگر این عمل به صورت اصولی انجام نشود موجب تضعیف گیاه و کاهش راندمان محصولات شده و درختان میوه در زمان کوتاه­ تری به مرحله پیری خواهند رسید.

مزایای هرس

1- حذف شاخه های ناخواسته و نابه جا و آلوده
2- توزيع و پراكنش مناسب شاخه ها در كليه جهات به گونه ای كه همه شاخه ها به طور يكنواخت از نور خورشيد و هواي تازه بهره مند گردند.
3- ايجاد تعادل بين اندام هوایی( Aerial Part ) و اندام زمینی ( Ground Part )  
4- حذف نرک ها ( Water sprouts )  و پاجوش ها ( Suckers )  و تنه جوش ها ( Epicromic shoots )  و ساير شاخه هاي ناخواسته
5- تنك كردن گل ها و ميوه ها و متعادل كردن بار درخت به گونه ای كه درخت دچار سال آوری ( Alternate bearing ) نگردد.
6- فرم دادن درخت
7- شكل سازي زينتی

هرس تابستانه 

هرس بر اساس زمان انجام، به دو دسته هرس تابستانه و هرس زمستانه تقسیم ­بندی می­ شود. هرس تابستانه یا هرس سبز ( green pruning or summer pruning ) در زمان فعالیت گیاه انجام می­ شود. در واقع اواخر دوره رویشی و زمانی که دیگر گیاه شاخه ­های جدیدی تولید نمی­ کند (اواسط تابستان)، بهترین زمان برای هرس تابستانه می­ باشد چون در این زمان مواد غذایی و آلی به مقدار کافی در تمام بخش­ های درخت ذخیره شده و با هرس اصولی مشکل حادی برای درختان ایجاد نمی­ کند. در این نوع هرس شاخه ­های مزاحم، خشک، آفت ­زده، بیمار به طور کامل حذف می­ شوند و به این ترتیب مواد غذایی بیشتری به اندام ­های باقی مانده مخصوصا میوه ­ها خواهد رسید. علاوه بر شاخه ­ها، هرس سبز بر روی برگ، حلقه برداری پوسته تنه، گل و میوه نیز انجام می­ گیرد. در واقع هرس ­هایی که در تابستان بر روی درختان انجام می ­گیرد، مقدمه ­ای برای هرس زمستانه یا خشک محسوب می­ شود.

با عمل حلقه ­برداری بر روی تنه درخت یا بر روی شاخه­ های دارای میوه، حرکت شیره پرورده از طریق آوندهای آبکش قطع شده و این مواد در قسمت بالای حلقه که میوه­ ها در حال تکامل هستند، باقی می ­ماند. در واقع با این روش مواد مغذی بیشتری در دسترس میوه­ ها قرار می­ گیرد و کیفیت محصول را افزایش می ­دهد. البته عمق حلقه­ برداری نباید زیاد باشد چون ترمیم زخم به کندی صورت گرفته و محل مناسبی برای ورود بیماری­ ها و آفات می­ گردد.

در بعضی از درختان تمام جوانه ­های زایشی تبدیل به گل شده و با انجام عمل لقاح به میوه تبدیل می­ شوند. اگر تمام این میوه­ ها بر روی درخت باقی مانده و تکامل پیدا کنند، میوه ­های حاصل کوچک، بدشکل، بدمزه و در نهایت بی­ کیفیت خواهند شد و در اکثر موارد میوه ­ها قبل از رسیدگی کامل، ریزش می ­کنند چون انرژی و مواد مغذی باید بین تمام میوه­ های در حال تکامل تقسیم شده و به هر میوه سهم کمی خواهد رسید. بنابراین برای افزایش کیفیت و بازارپسندی محصولات باید هرس گل انجام شود. به عنوان مثال از 1000 عدد گل بر روی درخت هلو تنها 200 عد گل باید بر روی درخت باقی بماند. بهترین زمان این هرس بعد از متورم شدن جوانه گل یا قبل از ریختن گلبرگ­ ها و تشکیل میوه می­ باشد. هرس میوه نیز با توجه به دلایلی که گفته شد لازم و ضروری است. در این هرس باید میوه ­های بدشکل، چسبیده به هم، ضعیف ­تر، آفت خورده و زخمی از روی شاخه حذف شود. با این عمل میوه ­های درشت ­تر و سالم بر روی درخت باقیمانده و با افزایش وزن، عدم وجود میوه ­های دیگر را جبران می ­کند. (شکل 1)

شکل 1: حذف میوه کوچک، موجب رشد بهتر میوه ­های دیگر می ­شود.

 

هرس باردهی 

به مجموعه اعمالی که اعضای بارور را تحریک کرده و رشد رویشی درختان را کاهش می ­دهد، هرس باردهی ( fruit pruning ) نام گذاری می ­گویند. در واقع با انجام این اعمال، کیفیت محصول درختان افزایش پیدا کرده و عملکرد قابل قبولی خواهد داشت. با توجه به نوع درخت، الگوی رشدی، جایگاه تشکیل میوه، اقلیم منطقه، سن درخت، شرایط سلامت درخت و ... هرس باردهی انجام می­ شود. به دلیل تنوع در درختان، هرس باردهی به اشکال گوناگون انجام می ­شود. به عنوان مثال در این قسمت هرس باردهی در سیب توضیح داده خواهد شد.

در درخت سیب، میوه ­ها از جوانه ­های مرکب که در انتهای لامبورد یا براندی تاج دار قرار دارد، تشکیل می­ شود. جوانه­ های گل بر روی شاخه­ های دو ساله و مسن­تر تشکیل می ­شود پس هرس سنگین موجب افزایش شاخه ­های رویشی شده و باردهی را به تاخیر می ­اندازد. از سال پنجم به بعد فرم اصلی درخت تشکیل شده و شاخه­ های بارده بر روی شاخه ­های دو سال به بالا تولید شده ­اند ولی به وسیله هرس زمستانه یا تابستانه تعداد آن افزایش پیدا می ­کند. در هرس زمستانه شاخه ­های جانبی جوان از بالای جوانه ­های چهارم قطع شده و در نهایت یک یا دو شاخساره از زیر منطقه برش شده به وجود می ­آیند و جوانه­ های زیر این شاخساره ­ها تبدیل به سیخک­ های بارور می ­شوند. در زمستان همان سال یک تا دو شاخساره رشد کرده از بالای دومین سیخک باید قطع شود. این نوع هرس، سیستمی را ایجاد می ­کند که سیخک ­ها در مجاورت شاخه ­های اصلی ایجاد می ­شوند. این نوع هرس به هرس سه جوانه معروف است. در سال اول شاخه را از بالای جوانه سوم هرس کرده و در سال دوم پایین ترین جوانه تبدیل به میخچه می ­شود و دومین جوانه به براندی ساده و جوانه سوم به شاخه تبدیل می­ شود. در سال سوم میخچه تبدیل به لامبورد شده و براندی ساده به براندی تاج دار تبدیل می­ شود. و در این سال شاخه از بالای براندی تاجدار حذف خواهد شد (شکل 2).

شکل 2: هرس باروری انجام شده بر روی درخت سیب

 

هرس زمستانه 

هرس زمستانه یا هرس خشک ( winter pruning ) در زمان خواب درخت انجام می ­شود. اگر درخت در مناطق معتدل وجود دارد باید از واخر پاییز تا پایان زمستان زمانی که برگ­ ها کاملا ریخته شد، هرس انجام شود. در مناطقی با زمستان­ های سرد و یخبندان، انجام این عملیات بعد از رفع خطر سرما انجام می ­شود. هرس زمستانه شامل هرس فرم، هرس ریشه و حذف اندام­ هایی مانند پاجوش، نرک، شاخه ­های خشک و بیمار و ضعیف بوده و متناسب با الگوی رشدی درخت انجام می­ شود (شکل 3).

شکل 3: اندام­ هایی که در هرس زمستانه باید حذف شوند

 

به دلیل ریزش برگ درختان و نمایان شدن ساختار و اسکلت درخت، هرس زمستانه نسبت به هرس تابستانه راحت ­تر انجام می­ گیرد و فرم درخت به آسانی قابل مشاهده می ­باشد. با انجام هرس ناگزیر زخم­ هایی بر روی تنه و شاخه­ های درختان ایجاد می ­شود ولی به علت پایین بودن فعالیت درختان در زمستان و غیرفعال بودن اکثر عوامل بیماری­ زا و آفات، این زخم ­ها باعث به وجود آمدن بیماری و مشکلات برای درخت نخواهد شد و خطر شیوع بیماری بسیار پایین ­تر از فصل تابستان می­ باشد. با حذف شاخه­ های اضافه و ضعیف، تراکم تاج درخت کاهش پیدا کرده و شاخه­ های باقی مانده از استحکام خوبی برخوردار هستند و بنابراین اگر در زمستان بارش برف و یخبندان وجود داشته باشد، درختان آسیب کمتری خواهند دید.

در بعضی موارد درختان وارد فاز زایشی نشده و مرحله رویشی طولانی دارند بدین منظور می­توان در فصل زمستان مقداری از ریشه آن­ ها را هرس نمود. در واقع با این کار از رشد بیش از حد درخت جلوگیری شده و وارد فاز زایشی می­ شود. برای این که درخت آسیب نبیند هرس ریشه در سه سال متوالی انجام می ­گیرد. برای این کار به اندازه سایه ­انداز درخت نقاطی را حفر کرده و ریشه ­ها را قطع می ­کنیم. البته باید با فیزیولوژی درخت کاملا آشنا بوده و درختان حساس را هرس نکنیم.

هرچه هرس در پاييز و زمستان زودتر انجام شود، جوانه ها در بهار، زودتر شروع به باز شدن مي كنند كه مي تواند خطر آسيب ديدگي در برابر سرماي ديررس بهاره را افزايش دهد.  هم چنين هرس زود هنگام در مناطق سردسير باعث مي گردد به علت حذف سپر دفاعي درخت، شاخه هاي داخلي دچار يخ زدگي گردند كه توصيه مي شود در اين مناطق، پس از رفع خطر سرماي زمستانه اقدام به هرس نمود.

در سال­ های اول رشد درختان نباید هرس شدید انجام داد چون موجب افزایش دوره رویشی درختان شده و باردهی به تعویق می­ افتد. هرس فرم­ دهی در زمستان نیز باید سبک و اصولی و در طی چند سال (حدودا 3 تا 4 سال) انجام گیرد. برای حذف کامل یک شاخه باید از پایین ­ترین قسمت شاخه اقدام به حذف نمود و قسمتی از شاخه بر روی تنه باقی نماند چون در این صورت زخم سریع تر ترمیم شده و آسیبی به درخت وارد نمی ­شود. بهتر است از بین شاخه­ ها، شاخه­ هایی که نسبت به تنه زاویه بسته تری دارند، حذف شوند چون به مرور زمان و افزایش وزن امکان شکستن و خم شدن آن ­ها نسبت به شاخه ­هایی که زاویه ­ی بازتری دارند، بیشتر است و به تنه اصلی نیز صدمه خواهند زد.

 

منابع:

مقصودی، شهرام، هرس گیاهان و درختان به زبان ساده (همراه با اطلس رنگی)، آقای کتاب، 1395

حسنی ­زاده، حسن، هرس بهره ­وری درختان میوه، حامی، 1393

طاهرخانی، آناهیتا، هرس درختان میوه، تحقیقات آموزش کشاورزی، 1394

 

لطفا دانش و تجربه خود در این مورد را به اشتراک بگذارید

برای افزودن تصویر می توانید تصویر خود را به داخل ویرایشگر بکشید.

فایل با فرمت های ( 'gif','jpg','png', 'jpeg', 'pdf', 'mp4', 'mkv' ) قابل آپلود می باشد.
فایل های پیوست: