پایگاه دانش

معرفی گیاه انگور و روش های مختلف تکثیر آن

  • آخرین نظر: ۳۰ شهریور ۱۴۰۱
  • نوشته شده در : ۳۰ شهریور ۱۴۰۱
  • توسط : مونا محسن پور

 

انگور یکی از مهم ترین محصولات باغبانی در ایران و سراسر جهان است که به دلیل سطح زیر کشت زیاد، ارزش اقتصادی و غذایی بالا، اهمیت ویژه ای دارد. از دلایل ارزش اقتصادی این محصول، تنوع مصرف آن به صورت های مختلف تازه خوری، تهیه کشمش، آب میوه، مربا، شیره، روغن هسته، آبغوره، سرکه و غیره، بسیار بالاست. هم چنین با تولید الکل برای مصارف پزشکی و صنعتی یا پسمانده کارخانه تولید آب انگور به عنوان خوراک دام، در صنعت نیز کاربرد فراوانی دارد.

انگور با نام علمی Vitis Vinifera L از خانواده Vitaceae است. رشد این گیاه به شکل بوته ای و رونده است. تنه و شاخه-های آن روی زمین حالت خزنده دارند. در مقابل برخی از برگ ها پیچک وجود دارد. در صورت تماس پیچک با قیم، دور آن می پیچید و شاخه ها خود را بالا می کشند. ارتفاع آن بین 10 تا 15 متر می رسد.

سیستم ریشه ای این گیاه به شکل راست ریشه با انشعابات فرعی زیاد و طویل است (شکل 1). مقدار رشد ریشه بسته به نوع خاک از 5 سانتی متر تا 3 متر است. آب و مواد غذایی توسط تارهای کشنده (ریشه های کوچک تر) انجام می گیرد. سیستم گسترش ریشه انگور هم به صورت عمودی و هم به شکل افقی است. برخی از عوامل نامساعد محیطی در خاک منجر به عدم نفوذ و توسعه مناسب ریشه می شود.

شکل 1: سیستم ریشه ای درخت انگور

ارتفاع تنه ی انگور به شرایط محیطی و رقم وابسته است. در رقم های پر رشد و مناطق گرم که آب به مقدار کافی وجود داشته باشد، تنه گیاه بلندتر و در مناطقی با سرمای زمستان شدید و شرایط خشکی، تنه کوتاه تر می شود. در بوته هایی انگوری که از قیم استفاده نمی شود، تنه به صورت نامنظم و خزنده رشد می کند.

شاخه ها، ابتدا به صورت علفی رشد کرده و سپس در پاییز؛ چوبی و بالغ می شوند و برگ های آن خزان می کند. به این شاخه-ها کین می گویند. باردهی روی کین صورت می گیرد. شاخه سبز و جوان انگور شامل جوانه انتهایی، گره، میانگره، جوانه پیچک و شاخه فرعی می باشد.

هر گره شاخه سبز جاری درست در بالای دمبرگ، یک جوانه اصلی مرکب و یک جوانه فرعی به وجود می آورد. جوانه اصلی سه نقطه رشدی اولیه، ثانویه و ثالثیه دارد. به همین دلیل به آن جوانه های چشم یا مرکب می گویند.

برگ انگور متناوب و شامل پهنک، دمبرگ و یک جفت گوشوارک است. برگ ها به صورت منظم و متناوب هستند. طول پهنک در رقم های مختلف بین 2تا 6 سانتی متر است (شکل 2).

شکل 2: برگ درخت انگور

 

گل انگور، کوچک و مجمتمع به شکل خوشه مرکب است. دارای 5کاسبرگ، 5 گبرگ و 5 پرچم است. کاسبرگ های گل به هم چسبیده اند و بعد از ظهور گل خشک می شوند. گلبرگ های سبز رنگ آن با تشکیل کلاهک روی پرچم و مادگی را می پوشانند. هر پرچم یک میله و بساک دارد. مادگی شامل کلاله، خامه و تخمدان بوده و هر تخمک حاوی سلول تخم، بعد از لقاح به بذر تبدیل می شود. گل ها تنها روی شاخه های سال جاری که روی شاخه یک ساله رشد کرده اند تشکیل و به میوه تبدیل خواهند شد. خوشه انگور یک ساقه تغییر شکل یافته منشعب بوده که بسته به رقم به شکل های کشیده، مخروطی، کروی دیده می شود و از نظر اندازه خوشه و حبه نیز متنوع است. هر خوشه انگور از سه قسمت اصلی، دم خوشه، چوب خوشه و حبه تشکیل می شود (شکل 3).

شکل 3: خوشه و گل انگور

 

میوه از نوع سته است که بسته به رقم در رنگ های مختلف سرخ، سیاه، زرد، و تقریبا سبز مشاهده می شود. هر حبه دارای 2 الی 4 بذر است و در انگورهای بی دانه حدود 2 تا 5 درصد از وزن خوشه را قسمت چوبی آن تشکیل می دهد (شکل 4)

شکل 4: میوه انگور در رنگ های مختلف

روش های مختلف تکثیر انگور

تکثیر انگور با بذر، قلمه و خوابانیدن، پیوند و روش های کشت بافتی می باشد.

تکثیر با بذر

گیاهان به دست آمده از کاشت بذر، از نظر ژنتیکی و صفاتی نظیر عادت رشدی، مقدار محصول و کیفیت میوه و .... با والد مادری خود متفاوت هستند. به همین دلیل برای احداث تاکستان مورد استفاده قرار نمی گیرند اما ممکن است در موارد خاصی از تکثیر با بذر استفاده شود.

در مرحله اول بذرهای کاملا رسیده و سالم را انتخاب کرده و در محل خشک و خنک نگهداری می کنند. سپس برای از بین بردن رکود و جوانه زدن بذرها، آن ها را در ماسه مرطوب و در دمای 0-5 درجه سانتی گراد به مدت چند هفته قرار می دهند.

اوایل بهار زمان مناسب کاشت بذرهای انگور است. عمق مناسب کاشت بذر، 3 الی 4 سانتی متر است. فاصله کاشت روی ردیف 15 سانتی متر و بین ردیف ها 30 -40 سانتی  متر است. بذرها بعد از یک ماه جوانه زده و سبز می شوند. 4 الی 5 سال بعد از کاشت بذر، باردهی گیاه آغاز می شود که میتوان با پیوند این مدت راکوتاه تر نمود.

نکات مهم بعد از کاشت بذر

-روی بذرها باید با ماسه پوشانده شود تا از سله بستن خاک جلوگیری شود.

-هر 2 الی 3 روز باید آبیاری به آرامی انجام گیرد.

-هر چند روز علف های هرز را وجین کرده و حذف کنید.

-با ایجاد سایبان از دانهال های جوان در برابر نور شدید محافظت کنید.

-انتقال نشا در اواخر همان سال ( انتقال در سال بعدی به ریشه آسیب فراوانی می زند).

قلمه زدن

برای تکثیر انگور بیشتر از روش قلمه زدن استفاده می شود، زیرا تقریبا تمامی رقم های انگور به این روش قابل افزایش هستند. زمان مناسب برای تهیه قلمه، پس از خزان درخت انگور در پاییز (برای مناطقی بازمستان سخت و سرد) یا دراواخر زمستان و اوایل بهار قبل از آغاز فعالیت های حیاتی (در مناطقی با زمستان ملایم) است. از مزایای تهیه قلمه در پاییز این است که تنها شاخه هایی که می توانند پایه های قوی ایجاد کنند باقی می ماند و قلمه های ضعیف در اثر سرما از بین می روند.

قلمه ساده

قلمه باید از شاخه های خشبی، یک ساله و کاملا رسیده و از پایه های مادری سالم که عاری از هر گونه آفت و بیماری هستند، گرفته شود. اندازه قلمه باید متوسط بوده و نباید خیلی ضخیم باشد، زیرا به سختی ریشه می دهد. طول آن باید بین 25-45 سانتی متر باشد و حداقل سه الی 4 جوانه یا گره داشته باشند. قسمت بالایی قلمه را باید با فاصله یک سانتی متری از بالای جوانه به شکل اریب و با زاویه 45 درجه قطع کرد و بخش زیرینی آن باید به شکل افقی بریده شود (شکل 4).

نکات قلمه گیری

قلمه باید از قسمت میانی شاخه های یک ساله با قطر 0./5 الی 1 سانتی متر تهیه شود.

فواصل بین گره ها باید متوسط باشد.

پوست شاخه باید شفاف و روشن بوده و فاقد هر گونه لکه و تیرگی باشد.

 قسمت زیر پوست شاخه باید کاملا سبز رنگ و آبدار و مغز آن روشن باشد.

قطر قسمت بالایی قلمه باید بین 8-12 میلی لیتر باشد.

شکل 4: برش مورب در قسمت بالایی قلمه

  قلمه پاشنه دار

در این نوع قلمه علاوه بر شاخه یک ساله باید بخشی از شاخه دو ساله نیز وجود داشته باشد. هر چقدر مقدار شاخه دو ساله کوتاه تر باشد، برای کاشت مناسب تر است.

قلمه قنداقه دار

این قلمه مشابه قلمه پاشنه دار بوده، اما طول شاخه دو ساله در آن به چندین سانتی متر می رسد. در صورتی که شاخه دوساله قطور باشد برای ریشه دهی بهتر آن را دو نیم کرده و خراش داده و سپس می کارند (شکل 5).

شکل 5: به ترتیب از راست به چپ، قلمه ساده، قلمه پاشنه دار و قلمه قنداقه دار

تامین نیاز سرمایی قلمه ها

به چندین روش میتوان نیاز سرمایی قلمه ها را تامین کرد. سرما دهی در قلمه باعث کاهش هورمون اسید ابسزیک (رکود گیاه) و افزایش هورمون جیبرلین (فعال شدن گیاه ) می شود.

روش اول: قلمه ها را در دسته های 100 تایی یا 200 تایی دسته بندی کرده و سپس آن ها را در محلی با دمای 2-5 درجه سانتی گراد تا اواخر زمستان و اوایل بهار نگهداری می کنند.  قلمه ها را در بستری از ماسه مرطوب و خاک اره قرار داده و میتوان آنها را در جعبه های چوبی یا هوای آزاد نگهداری کرد.

برای قلمه های گلخانه ای حدود 20-30 سانتی متر خاک روی ماسه مرطوب ریخته و برای قلمه های هوای آزاد حدود 50-75 سانتی متر خاک می ریزند، تا هم رطوبت حفظ شود و هم از سرمای زمستان نیز در امان باشند.

روش دوم: استفاده از هورمون اکسین که باعث ریشه دهی زودتر و بهتر در قلمه ها میشود. هورمون هایی که به طور متداول استفاده میشوند ایندول بوتریک و ایندول استیک را نام برد. بهتر است انتهای قلمه ها به مدت 10-15 دقیقه در محلول رقیق محلول (غلظت 1000 قسمت در میلیون) یا به مدت چند ثانیه در محلول غلیظ هورمون (100 قسمت در میلیون) فرو برده و کاشته شود.

خزانه گیری قلمه ها (تولید قلمه های ریشه دار)

در قلمه هایی که به راحتی ریشه دار میشوند میتوان آن ها را در هوای آزاد و زمین اصلی کاشت. این روش متداول نیست و بسیار کم مورد استفاده قرار می گیرد.

در بیشتر موارد، قلمه را برای ریشه دار شدن در خزانه می کارند. این روش برای ارقامی مفید است که قلمه هایشان به سختی ریشه می دهند (شکل 6). برای کاشت قلمه های مو در خزانه ابتدا زمین را شخم می زنند تا نرم و آماده شود. هر چه خاک سبک تر و مقدار شن آن زیادتر باشد، قلمه ها بهتر ریشه می دهند. سپس قلمه ها را با فاصله 5 سانتی متر از یکدیگر در قسمت دیوار شمالی و در شیارهای با عمق 30-20 سانتی متری قرار می دهند. فاصله این شیارها از هم دیگر 40-50 سانتی متر است. قلمه ها را طوری در خاک می گذارند که 2 جوانه انتهایی آن ها بیرون از خاک باشد.

آبیاری و حفظ رطوبت در موفقیت خرانه گیری نقش مهمی دارد. به همین دلیل آبیاری باید به طور منظم انجام شود. به خصوص در یک ماهه اول رطونت خزانه به خوبی باید حفظ شود. هم چنین سله شکنی و وجین علف های هرز ضروری است.

بسته به نوع ساختمان و بافت خاک، دما و سایر عوامل محیطی آبیاری هر 4 الی 10 روز صورت می گیرد. باید در این مدت جوانه هایی که از خاک بیرون آمده اند، با خاک پوشانده شوند. بعد از اطمینان از ریشه دار شدن قلمه که به طور معمول 4-6 هفته طول می کشد، می توان دور آبیاری را بیشتر کرد. سپس با توجه به آزمون خاک، جهت تسریع و تقویت شاخ و برگ ها از کودهای ازته (50 کیلوگرم در هکتار ) در دو نوبت استفاده شود.

در زمانی که ریشه های قلمه در پایان سال اول یعنی در پاییز همان سال یا اوایل سال بعد ضعیف یا ناکافی باشند، باید به مدت یک سال دیگر در خزانه دوم قرار گیرند. قلمه ها روی ردیف هایی به فاصله 75 سانتی متر از یکدیگر و با فواصل 45-50 سانتی متر از هم در خزانه دوم کاشته می شوند.

شکل 6:  قلمه های انگور که در خزانه قرار می گیرند تا ریشه دار شوند.

خوابانیدن شاخه

ابتدا شیارهایی به عمق 20-30 سانتی متر در اطراف بوته حفر می شود. در فصل رشد شاخه های انگور را در شیار قرار می دهند و روی آن 7الی8 سانتی متر خاک می ریزند. انتهای شاخه باید خارج از خاک قرار گیرد و دارای یک یا دو جوانه باشد. شاخه-های جدید از جوانه های دفن شده زیر خاک بیرون می آیند و رشد و نمو خود را آغاز می کنند. با طویل تر شدن شاخه های جوان، خاک بیشتری در شیار ریخته می شود. تا حدی که خاک موجود در شیار با خاک تاکستان هم سطح گردد. در پایان فصل رشد، شاخه های ریشه دار شده از پایه مادری جدا شده و به عنوان نهال کاشته می شوند (شکل 7).

تعداد شاخه هایی که به روش خوابانیدن از یک بوته مو میتوان تکثیر کرد، بسته به قدرت پایه مادری یک تا 3 عدد یا بیشتر است. برای قلمه های سخت ریشه زا علاوه بر خوابایندن ساده، از خوابانیدن شیاری و کپه ای هم استفاده می شود.

شکل 7: تکثیر  انگور به روش خوابانیدن

پیوند زدن

بیش از 90 درصد نهال های انگور در امریکا و اروپا پیوندی هستند. خوشبختانه در ایران به دلیل وجود ارقام سازگار با شرایط آب و هوایی و عدم وجود آفت فیلوکسرا نیاز آنچنانی به پیوند زدن نیست. در موارد ضروری میتوان از پیوند اسکنه روی طوقه استفاده نمود. علاوه بر پیوند اسکنه، سایر پیوندها نظیر نیمانیم، شکافی و شکمی نیز میتوان به کار گرفته شود.

هدف پیوند زدن درخت انگور

تولید نهال های مقام به آفات و بیماری به خصوص شته فیلوکسرا و باکتری عامل سرطان طوقه و ریشه

تکثیر سریع در رقم های جدید و کمیاب

تغییر رقم و جوان سازی باغ های قدیمی

ایجاد یکنواختی در تاکستان هایی که رقم های مختلفی دارند.

تولید نهال های مقاوم به استرس های زیستی و غیر زیستی

تولید بوته های تزیینی که با پیوند چندین رقم با شکل های مختلف روی یک بوته ایجاد می شود.

پیوند اسکنه

پیوند اسکنه در اواخر زمستان تا اوایل فروردین انجام می شود. برای این نوع پیوند، بعد از کنار زدن خاک اطراف طوقه، تنه به شکل افقی برش داده می شود. شکاف طولی 2 -3 سانتی متری در امتداد قطر روی سطح بریده شده پایه ایجاد می کنند.  پیوندک که شاخه ای با دو الی سه جوانه است را از کنار جوانه پایینی به صورت مورب برش می دهند. سرانجام پیوندک در شکاف پایه قرار می گیرد. به گونه ای که جوانه پایین پیوندک خارج از شکاف پایه باشد و لبه ها و پوست پایه و پیوندک کاملا روی یکدیگر قرار گیرند. سپس محل پیوند را محکم می بندند و روی آن با چسب پوشانده می شود (شکل 8). دمای بین 13-23 درجه سانتی گراد، برای جوش خوردن پیوند مناسب است.

 

شکل 8: پیوند اسکنه در درخت انگور

 

استاندارد نهال انگور

نهال های انگوری که ریشه لخت و بدون گلدان به بازار عرضه می شوند، باید دارای ویژگی های زیر باشند.

•           نهال های انگور یک یا دو ساله باشد و از طریق رویشی تکثیر شوند.

•           ارتفاع مناسب نهال تا طوقه حدود 50 سانتی متر است و برای مناطق دیم 80 درصد می باشد.

•           قطر نهال در 10 سانتی متری نهال، بالای 0/5 الی 1/5 سانتی متر باشد.

•           نهال های یک تنه و بدون شاخه فرعی مناسب کاشت هستند. در صورت پیوندی بودن، تا قسمت محل پیوند هیچ شاخه ای نباید وجود داشته باشد.

•           طول ریشه باید حداقل 15 سانتی متر بوده و به اندازه کافی ریشه مناسب در آن وجود داشته باشد.

•           در نهال های پیوندی، فاصله محل پیوند تا سطح خاک نباید کمتر از 15 سانتی متر باشد.

•           تعداد نهال در هر بسته حداکثر 50 عدد است.

نجاتیان، محمد علی، راهنمای انگور (کاشت، داشت، برداشت)، نشر آموزش کشاورزی، 1395

جلیلی مرندی، رسول، میوه های ریز، انتشارات جهاد دانشگاهی ارومیه، 1386

رسول زادگان یوسف، میوه کاری در مناطق معتدله، انتشارات ارکان، 1370

 

لطفا دانش و تجربه خود در این مورد را به اشتراک بگذارید

برای افزودن تصویر می توانید تصویر خود را به داخل ویرایشگر بکشید.

فایل با فرمت های ( 'gif','jpg','png', 'jpeg', 'pdf', 'mp4', 'mkv' ) قابل آپلود می باشد.
فایل های پیوست: