پایگاه دانش

کاشت، داشت و برداشت انگور

انگور از مهم ترین میوه های تولید شده در سراسر دنیا و ایران است.گیاه مولد انگور را، تاک یا مو می گویند. تاک های تجاری در سه گروه اروپایی، آمریکایی و موسکادین قرار می گیرند. انگور اروپایی اهمیت بیشتری دارد. انگورهایی که در ایران مورد کشت و پرورش قرار می گیرند از نوع اروپایی هستند.

این گیاه، بومی مناطق معتدل گرم و عرض جغرافیایی 34 تا 49 درجه می باشد. دمای بیشتر از 43 درجه و کمتر از 15- درجه برای انگور مناسب نیست. زیرا باعث تاخیر در رشد و نمو ریشه، پیری زودرس، پژمردگی، کاهش میزان محصول، کوتاه شدن زمان رسیدگی میوه می شود. به طور کلی دمای مناسب و قابل تحمل برای انگور، حدود 10-30 درجه سانتی گراد است. عمر اقتصادی یک بوته تاک در شرایط مناسب، به طور متوسط 65-70 سال است و هر هکتار تاکستان آبی می تواند سالانه تا 20 تن محصول تولید کند. از ارقام معروف انگور بی دانه میتوان به عسکری، یاقوتی، سلطانی و ارقام دانه دار به ریش بابا، رجبی و شاهانی اشاره کرد (شکل 1).

                                        

  شکل 1: رقم عسکری

   رقم یاقوتی

  رقم سلطانی

                                                                                                                                                    

   رقم ریش بابا

         رقم رجبی

                                                                                      رقم شاهانی                                                                                                 

 

شرایط محل احداث تاکستان

برای انتخاب محل مناسب احداث تاکستان به عواملی نظیر سابقه کاشت انگور در آن منطقه، شرایط آب و هوایی، وجود منابع آبی، خصوصیات خاک، عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی توجه می شود. در صورت مساعد بودن تمامی شرایط، اقدامات مربوط به احداث تاکستان آغاز خواهد شد.

در ایران شیب های رو به جنوب برای احداث تاکستان مناسب تر است، زیرا فصل رشد در آن ها طولانی تر است. در بهار زودتر گرم شده و تابستان های خشک دارد. در پاییز دیرتر سرد شده و خطر سرمازدگی در زمستان کمتر است.

دما و نور: انگور برای رشد و رسیدن نیاز به فصل رشد طولانی، گرما و نور دارد. به طور معمول 157-170 روز با میانگین دمای 18 درجه سانتی گراد برای رشد و رسیدن انگور مناسب است. در مناطقی که انگور کشت و پرورش داده می شود دما نباید از 9 درجه کمتر شود. برای آغاز رشد و فعالیت گیاه وتامین نیاز سرمایی آن نیاز به دمای زیر 7 درجه سانتی گراد به مدت 2 تا 3 ماه است. جوانه های انگور در دمای 10 درجه؛ فعالیت خود را اغاز می کند، ولی گل ها برای باز شدن نیاز به 16 درجه و یا طول روز بلندتر از 16 ساعت دارند. ارقام مختلف انگور در مناطق سردسیر تا معتدله نیمه گرمسیر ایران قابل کشت است. هم چنین نور و دمای مناسب منجر به افزایش کیفیت میوه می گردد. تابش نور آفتاب بر روی مقدار قند و اسید و طعم گس میوه تاثیر دارد.

بارندگی و رطوبت نسبی: حداقل رطوبت نسبی مورد نیاز برای انگور 25-30 درصد است. بارندگی زیاد باعث ترکیدگی و پوسیدگی انگور شده و در رطوبت نسبی زیاد، بیماری های قارچی نظیر سفیدک شیوع پیدا می کند.

خاک: انگور درختی مقاوم به خشکی است که با خاک های مختلف سازگاری دارد. به همین دلیل میتوان در بیشتر نقاط ایران به صورت دیم پرورش داد. ریشه های قوی دارد که با نفوذ در عمق خاک می تواند مواد غذایی و رطوبت مورد نیاز خود را تامین کند. خاک های سبک با بافت یکنواخت، قابل نفوذ، غنی و حاصلخیز و رو به آفتاب باعث تولید انگورهایی با کیفیت بسیار زیاد می شود. خاک های سبک شنی، رطوبت را سریع از دست می دهند و با گرم شدن سریع در بهار و سرد شدن دیرتر در پاییز میوه های شیرین تر و محصول بیش تری تولید می شود. البته باید توجه داشت که حتما رطوبت کافی در این خاک ها تامین شود. زهکشی خاک های سنگین ضروری است. مناسب ترینph  خاک برای کاشت انگور بین 6-7 است. درخت مو به خاک شور مقاوم است. ولیEC  مناسب برای انگور کمتر از 2000 میلی موس بر سانتی متر است.

باد: در مناطقی که سرعت باد بیش تر از 3 - 4 متر بر ثانیه باشد، تاک ها در مراحل اولیه رشد آسیب می بینند. بادهای تند در آغاز فصل رشد باعث شکسته شدن شاخه های تازه تشکیل شده و مانع دگر افشانی در زقم های دگرگشن می شود. در زمان رسیدن میوه نیز، حبه ها آب خود را ازدست داده و عملکرد محصول کاهش پیدا می کند.

 

آماده سازی زمین برای احداث تاکستان

بعد از این که محل مناسب انتخاب شد، زمین برای کاشت آماده می شود. سیستم آبیاری، جایگاه استخر، ساختمان ها و انبار باید مشخص و تهیه شود. سطح زمین صاف و تسطیح شده و هر گونه علف هرز، ریشه های درختان قدیمی و ... را باید از زمین خارج کرد. شخم عمیق در پاییز یا تابستان باعث شکستن لایه های سخت زیر زمینی شده و ریشه مو بهتر در عمق خاک نفوذ می کند. هم چنین میتوان با کاشت گیاهی از خانواده حبوبات و برگردان آن ها با شخم عمیق نسبت به احیای خاک اقدام کرد. استفاده از کودهای شیمیایی و دامی باعث بهبود خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک می گردد. این عملیات در سال قبل از کاشت باید انجام شده و در پاییز و زمستان شخم زده شود (شکل 2). سطح آب زیرزمینی در احداث تاکستان، باید مورد توجه قرار گیرد زیرا سطح بالای آب زیرزمینی باعث خفگی ریشه می شود، که حتما باید اقدام به زهکشی نمود، که هزینه بالایی دارد.

تهیه نقشه کاشت تاکستان

در نقشه کاشت باید تمام بخش های مختلف نظیر ردیف های کاشت، فاصله بین درختان، خیابان های اصلی و فرعی، محل احداث بادشکن، تاسیسات، تجهیزات و ساختمان های لازم مشخص شود (شکل 3).

شکل 2: آماده سازی زمین برای احداث تاکستان

شکل 3: نقشه کاشت تاکستان

تقسیم بندی زمین قطعات کاشت تاکستان های بزرگ

در تاکستان های بزرگ برای مدیریت بهتر عملیات زراعی، تردد راحت تر ماشین آلات، افزایش کارایی در سطح تاکستان و ... باید زمین به قطعات کوچکتری تقسیم شود که با رشته ای از خیابان و جاده از هم تفکیک می شوند. در زمین های شیب دار، راه های اصلی عمود بر ردیف گیاهان و در زمین های مسطح موازی با ردیف های کشت می باشد.

 

گونیا کردن زمین تاکستان

گونیا کردن و شبکه بندی زمین باغ با دوربین نقشه برداری انجام می شود.

ایجاد نوار بادشکن برای محافظت درختان انگور

برای جلوگیری از صدمات ناشی از حرکت باد در مناطقی با بادهای شدید، نوار بادشکن عمود بر جهت حرکت باد احداث می-شود. برای جلوگیری از سایه انداختن بادشکن روی بوته مو، معمولا با اولین ردیف کاشت، 5 تا 8 متر فاصله دارد. باد شکن-های بلند با ارتفاع زیاد حداکثر تا حدود فاصله 300 متری بوته ها را از بادهای شدید محافظت می کنند. بادشکن نباید به شکل متراکم باشد. بلکه باید با فاصله مناسب از هم باشد به گونه ای که هوای ملایم از بین آنها عبور کند. درختان افرا، بلوط، زالزالک، کاج، اکالیپتوس، سرو،سنجد، زیتون، گز، برای ایجاد بادشکن مناسب هستند.

 

تعيين جهت و طول رديف هاي كاشت در تاکستان

طول و جهت کاشت بوته ها به عوامل مختلفی نظیر شرایط اقلیمی، روش آبیاری، شیب زمین، سیستم کاشت، مقدارآب در دسترس، بافت خاک، وزش باد، شدت نورخورشید و سرما بستگی دارد.

• در آبیاری سطحی، شیب زمین مهم ترین عامل در طول و جهت ردیف ها می باشد. در شیب کم، ردیف ها موازی با شیب زمین و در شیب زیاد، ردیف ها با زاوایه ای متناسب نسبت به شیب، جهت دهی می شوند.

• برای سهولت حرکت باد و خروج سرما از میان بوته ها باید ردیف های موازی با باد غالب منطقه به خصوص در تاکستان های داربستی و روسیمی احداث گردد.

• در مناطقی با تابش شدید خورشید ردیف های کاشت باید شمالی-شرقی یا غربی-جنوبی باشد. هر چند عامل اصلی و تعیین کننده جهت وزش باد و جهت آبیاری است.

 

فواصل کاشت درختان انگور

به طور کلی فاصله کشت بین ردیف ها 3-3 متر و فاصله بین دو بوته روی ردیف 1/5 تا 2/5 متر است.

زمان مناسب کاشت نهال انگور

اواخر پاییز )پس از خزان برگ ها و به خواب رفتن نهال)

اواخر فصل زمستان و اوایل فصل بهار

 

نهال انگور مناسب برای کاشت

برای کاشت باید از نهال های شناسنامه دار، سالم و اصیل، ارقام مرغوب تجاری و با کیفیت استفاده گردد. نهال استاندارد دارای ارتفاع 30 سانتی متری و قطر یک سانتی متری است. عمر نهال باید دو ساله باشد (شکل 4) .

شکل 4: نهال انگور با ویژگی های مناسب برای کاشت

آماده کردن نهال انگور برای کاشت

بعد از این که نهال از خزانه خارج شد، باید قسمت های هوایی و ریشه نهال هرس شود. بخش های زخمی و له شده ریشه، باید قطع شده و در مخلوطی از یک سوم خاک و مقداری از یک قارچکش)بنومیل (و آب که به صورت یک مایع چسبناک در آمده است؛ فرو برده و سپس نهال کشت می شود. از کاشت نهال انگور در خاک سنگین خودداری کنید، زیرا دیوار اطراف چاله سفت شده و ریشه ها قادر به نفوذ در زمین نخواهد بود.

برای کاشت در اواخر پاییز، چاله ها را در تابستان و در کاشت زمستانه؛ چاله ها را در پاییز حفر می کنند. ابعاد گودال به خاک و اندازه ریشه بستگی دارد. در خاک های مرغوب، گودالی به اندازه 20 تا 50 سانتی متر حفرکرده و بعد از کاشت نهال، چاله را با مخلوطی از خاک و کود حیوانی پر می کنند(شکل 5).

 

شکل 5: الف) هرس ریشه و بخش های زخمی نهال قبل از کاشت 

 

                                                                         ب)کاشت نهال در گودال حفر شده

                    

مراقبت پس از کاشت نهال انگور

بعد از کاشت، نهال باید سریعا آبیاری شود. اگر خاک پای بوته تازه کشت شده، نشست کرد و ریشه های نهال در اثر آبیاری بیرون زد باید پای بوته ها خاک داده شود.

قیم گذاری و پوشش نهال انگور

میتوان از قیم برای هدایت رشد و حفاظت نهال در برابر باد استفاده کرد. پوشاندن نهال با شاخ و برگ درختان موجب حفاظت آن در برابر سرمای زمستان می شود.

آبیاری درختان انگور

تاک از گیاهان مقاوم به کم آبی است اما برای تولید محصول و رسیدن به کیفیت مناسب، تامین آب مورد نیاز در مراحل بحرانی گیاه بسیار ضروری است. کاشت درخت انگور در مناطقی با بارندگی سالیانه حدود 1100 - 270 میلی متر گسترش دارد. برحسب شرایط اقلیمی و رقم مقدار آب مصرفی، 7-5 هزار متر مکعب در هکتار، است. در آبیاری قطره ای این مقدار به 4-5 هزار متر مکعب در سال می رسد(شکل6). فاصله آبیاری معمولا 15 تا 20 روز می باشد. البته تعداد دفعات آبیاری بسته به شرایط اقلیمی، نوع خاک، تابش آفتاب، وزش باد، و نوع رقم متفاوت است. در باغ های دیم آبیاری از طریق بارندگی سالانه است، در اراضی شیب دار، باید به صورتی شیب بندی شودکه برای هر بوته مو، یک حوزه آبگیر ایجاد شود. این آبگیر باید بین دو بوته مجاور تقسیم شده باشد.

شکل6: آبیاری قطره ای در تاکستان

در بوته تاک 5 مرحله حیاتی وجود دارد که تامین نیاز آبی گیاه در این مراحل بسیار حائز اهمیت است.

مرحله شکفتن و رشد جوانه ها

در این مرحله، رشد رویشی گیاه بسیار زیاد است. الگوی تاج بوته؛ نمو گل آذین، تعداد گل و رشد حبه در این مرحله تعیین خواهد شد، بنابراین به تنش آبی بسیار حساس است. خشکی دادن به گیاه در این زمان باعث شکفتن نامتعادل جوانه، تولید شاخه های کوتاه، گل های کمتری تشکیل می شود. معمولا آب مورد نیاز در این مرحله توسط بارندگی تامین می شود؛ در غیر این صورت باید از آبیاری تکمیلی استفاده کرد.

 

مرحله قبل از گلدهی و تشکیل میوه

تنش خشکی قبل از گلدهی و میوه دهی باعث استقرار ضعیف میوه و کوچک شدن حبه ها می شود. گلدهی و تشکیل میوه، از مهم ترین مراحل نمو تاک ها است. آبیاری برای دوره گلدهی ضروری است. باید توجه کرد که در مرحله ظهور گل ها آبیاری صورت نگیرد زیرا باعث ریزش گل ها می شود.

 

بعد از لقاح و تشکیل میوه

با افزایش دما و کاهش رطوبت محیط، مقدار آب مورد استفاده باید افزایش پیدا کند. در این زمان تاج گیاه و شاخه های آن رشد کرده و گسترش پیدا می کند و نمو اولیه میوه آغاز می شود. بنابراین آبیاری در این زمان بر روی مقدار تولید محصول و گسترش تاج اثر زیادی دارد.

مرحله ی رنگ گیری تا برداشت

در این زمان مقاومت گیاه به خشکی بالاتر است. آبیاری مناسب در این مرحله باعث افزایش میزان محصول، رسیدن بهتر میوه، تولید میوه هایی با کیفیت و شیرین تر می شود. تنش خشکی در این مرحله باعث پژمردگی برگ و ریزش برگ های قدیمی خواهد شد.

قطع کردن آبیاری قبل از برداشت

آبیاری در خاک های شنی 2-4 هفته و در خاک های با بافت مطلوب 4-6 هفته قبل از برداشت باید قطع شود، تا زمان برداشت میوه سطح خاک به خوبی خشک شده باشد.

مرحله بعد از برداشت

آبیاری بعد از برداشت انگور به خصوص در مناطق گرم ضروری است. مقدار آب مورد استفاده نسبت به مراحل قبلی کمتر است. خشکی خاک بعد از برداشت میوه، باعث جلوگیری از رشد ریشه و ریزش زودتر از موعد برگ ها می گردد. این امر منجر به از دست رفتن مقدار مواد غذایی مورد نیاز رشد و نمو جوانه و شاخساره ها در بهار می شود.

 

کوددهی درختان انگور

مقدار کود مصرفی به مقدار محصول هر تاک و مجموع جوانه های بار دهنده بستگی دارد. هر چقدر تعداد جوانه ها در یک رقم بیشتر باشد نیاز به کوددهی بیشتری است. طبق بررسی های انجام شده برای یک تاکستان، برای هر تن انگور در هکتار به عناصر زیر نیاز خواهد بود.

ازت خالص 6تا 8 کیلوگرم در هکتار

فسفر خالص 10 تا 12 کیلوگرم در هکتار

پتاس خالص 12 تا 14 کیلوگرم در هکتار

 

مصرف کود حیوانی: برای اینکه اثر کودهای) ازت ، فسفر، پتاس( در زمین تکمیل شود، مصرف 20 تا 30 تن کود حیوانی نیز در هر 3 تا 4 سال یک مرتبه توصیه می شود. برای تامین ریزمغذی های مورد نیاز گیاه میتوان علاوه بر کود حیوانی از کودهای شیمیایی به صورت زیر استفاده کرد.

 

بر را به صورت اسید بوریک به مقدار 4 تا 5 کیلوگرم در هکتار

منگنز را به صورت سولفات منگنز به مقدار 20 تا 30 کیلوگرم در هکتار

روی را به صورت سولفات روی به مقدار 2تا 3 کیلوگرم در هکتار

آهن را به صورت سولفات آهن به مقدار 4 تا 5 کیلوگرم در هکتار

کوددهی در زمان درست منجربه افزایش تاثیر آن و بهبود در رشد و میوه دهی می شود. به همین منظور کودهای ازته قابل حل در آب هنگامی به بوته مو داده می شود، که مو مراحل رشد سریع و اولیه خود را به سرعت طی می کند. کودهای فسفره قبل از شکوفایی درخت و بعد از برداشت محصول به کار می رود.کود پتاسه به تجزیه  و هیدرولیز هیدرات های کربن کمک کرده و منجر به رشد و نمو سریع تر شاخه های مو می شود.

 

هرس درخت انگور

نهال های جدید بعد از کاشت باید در فاصله 50 سانتی متری از سطح زمین قطع شوند. جوانه برداری بهاره یا تابستانه در فصل رشد باعث هدایت رشد درخت می شود. حذف شاخه های متقاطع، متراکم، پاجوش و نرک ها، ضروری است. در هرس انجام شده هر چقدر سطح برگ بیشتر شود، رشد درخت بهتر و بیشتر خواهد شد. حذف شاخه های غیر اصلی معمولا نخستین هرس دوره استراحت گیاه می باشد. هرس انگور در اولین فصل رشد در تعیین شکل نهایی و عملکرد آن  بسیار تاثیرگذار است (شکل 7).

 

شکل 7: هرس شاخه های اضافی و مزاحم درخت انگور

برداشت انگور

برداشت میوه با توجه به نوع مصرف تازه خوری یا کشمش با یکدیگر متفاوت است. عوامل مختلفی نظیر رقم، زمان و نحوه ی برداشت، حمل و نقل، دما، حجم جعبه های مورد استفاده، تیمارهای قبل و بعد از برداشت در کیفیت میوه برداشت شده و افزایش عمر انبارداری و کاهش ضایعات کمی و کیفی میوه تاثیر گذار است. در صورتی که همه شرایط به خوبی رعایت شود تا 200 روز میتوان انگور را در سردخانه نگهداری کرد. رقم های دیررس نظیر فخری و شصت عروس، قابلیت نگهداری طولانی مدت دارند.

انگور باید در مرحله رسیده تجاری برداشت شود، زیرا در برابر بیماری و آب از دست دهی مقاومت بیشتری نسبت به میوه نارس دارد. تنفس کمتری داشته و دیرتر نرم می شود. بهترین زمان برداشت هنگامی است که دم خوشه ها شروع به خشبی شدن کند. رسیدگی میوه با افزایش مقدار قند، کاهش اسیدیته، ظاهر شدن رنگ میوه همراه است. تا زمانی که خوشه به تاک متصل است این تغییرات ادامه پیدا می کند، ولی بعد از برداشت این تغییرات متوقف می شوند.

برداشت میوه های قرمز و سفید بی دانه هنگامی است که قند میوه بیشتر از 21 درصد باشد. در انگورهای سفید و زرد، حداکثر رنگ سفید و زرد در میوه مشاهده گردد. در انگورهای سیاه و قرمز باید بیشترین مقدار پوست و گوشت میوه قرمز شده باشد.

برای برداشت باید از چاقوی تیز استفاده کنید. به گونه ای که کمترین ضربه به میوه وارد شود(شکل 8). حداکثر خوشه با دم آن برداشت شده و خوشه های سالم با اندازه متوسط که حبه های بزرگی دارند برداشت شوند. محصول بعد از برداشت در جعبه های 10-15 کیلوگرمی چیده و در سایه نگهداری می شود (شکل 9). سطح میوه و داخل خوشه باید خشک و بدون ذرات آب باشد. برداشت در صبح زود یا غروب صورت گیرد. خوشه های بسیار متراکم، لهیده،خیس شده در اثر باران و شنیم باید جدا شود زیرا در انبار می پوسد.

سرد کردن اولیه بعد از برداشت در افزایش عمر انبارداری میوه ی ا نگور موثر است. برای این کار میوه های برداشت شده به مدت 24-48 ساعت در دمای 0-1 درجه سانتی گراد در سردخانه یا تونل هوای سرد قرار می گیرند. هر چقد فاصله بین برداشت تا سردکردن اولیه، کمتر باشد؛ انگور در مدت زمان طولانی تری قابل نگهداری است.

قارچکشی با محلول 0/5 درصد یک هفته قبل از برداشت باعث جلوگیری از بیماری های قارچی در سردخانه می شود. انگور را میتوان در سردخانه های مجهز به سیستم کنترل اتمسفر با رطوبت نسبی 90-95 درصد و دمای 0 درجه سانتی گراد، نگهداری کرد.

شکل 8: برداشت صحیح انگور با قیچی و به شیوه ی مناسب

شکل 9: چیدن انگور در جعبه های مناسب بعد از برداشت

ظروف نگهداری

از جعبه های پلی اتیلن 3-6 کیلوگرمی برای نگهداری و حمل و نقل میوه استفاده شود و در صورت به کاربردن جعبه های کوچک تر میوه ها فقط در یک لایه چیده شوند. بهتر است از جعبه های یکسان و لبه دار استفاده کرد. در انبار جعبه ها باید از کف و دیوار انبار 10 سانتی متر و از سقف به مقدار 25 سانتی متر فاصله داشته باشند. فاصله بین جعبه ها در ستون های دوردیفه 10 سانتی متر و در ستون های یک ردیفه 5 سانتی متر است.

 

خوشخوی، مرتضی، اصول باغبانی، انتشارات دانشگاه شیراز،1387

نجاتیان، محمد علی، راهنمای انگور (کاشت، داشت، برداشت)، نشر آموزش کشاورزی، 1395

تفضلی، عنایت اله، انگور، انتشارات دانشگاه شیراز، 1370

لطفا دانش و تجربه خود در این مورد را به اشتراک بگذارید

برای افزودن تصویر می توانید تصویر خود را به داخل ویرایشگر بکشید.

فایل با فرمت های ( 'gif','jpg','png', 'jpeg', 'pdf', 'mp4', 'mkv' ) قابل آپلود می باشد.
فایل های پیوست: